Tęczyńscy
^ herb Topór ^ 
'udostojniony'
 
Ród Tęczyńskich wywodzi się od żyjącego w II połowie XI słynnego komesa Sieciecha, wojewody księcia Władysława Hermana. Toporowie są najstarszym polskim rodem rycerskim  i dzięki umieszczeniu ich herbu wśród innych znamiennych herbów rycerskich i ostatecznie "Insignia seu clenodia"- wzorzec polskiej roli herbowej, utrwaliły honorowe miejsce Topora wśród polskich herbów szlacheckich Z racji dlugotrwałej obecności w elicie politycznej państwa, Tęczyńscy na pewno byli wyjątkiem w gronie polskich możnowładców - była to bowiem obecność stała. W 4. ćwierci XV w., i w XVI w., i do wymarcia w r. 1637 przedstawiciele rodziny stale należeli do grupy dzierżycieli najwyższych urzędów senatorskich. Przodkowie kasztelana krakowskiego Nawoja z Morawicy odgrywali podobnie wybitną rolę na scenie politycznej w XIII w., zaś sama rodzina ukształtowała się nie w początkach XIV (wówczas zapoczątkowała jedynie kolonizację lasów tęczyńskich), lecz już w początkach XIII w. Jej najwybitniejszym przedstawicielem w XIII w. był zapewne kasztelan krakowski Janusz, jeden z trzech przywódców buntu przeciwko Leszkowi Czarnemu w r. 1285.O czym była mowa wcześniej  jeszcze w roku 1320 kasztelan Nawój z Morawicy prezentował się jako spadkobierca i potomek słynnego Sieciecha, wojewody (palatyna) księcia Władysława Hermana w końcu XI ., i z tej racji współpatron fundowanej przezeń kolegiaty Św. Andrzeja w Krakowie. Analiza powiązań genealogicznych wśród XII-i XIII- wiecznych Toporów uprawdopodobnia tę tradycję rodową uznawanych za najstarszą i najznakomitszą wspólnotę krewniaczą rycerstwa polskiego. Ród potomków Sieciecha w XI-XIIIw. należał do kilku najbardziej wpływowych rodów ogólnopolskich, szczególnie w Małopolsce, na Mazowszu i w ziemiach Łęczyckiej i Sieradzkiej. Tęczyńscy tworzyli wcześnie wydrębnioną gałąź linii morawickiej rodu i jeden z trzech najbardziej wpływowych kręgów rodzinnych pod koniec XIII w. 

Polityczna potęga Tęczyńskich utrwaliła się w XIV w., gdy ich przedstawiciele znaleźli się w wąskich gremiach przywódców obozu zwycięskiego w toku zmagań o zjednoczenie państwa w latach 1304-1320 i rozgrywki o przeprowadzenie unii z Litwą w latach 1382-1386. Tym samym należeli do grona architektów polskiej sceny politycznej w XIV-XVw. i głównych politycznych i gospodarczych beneficjentów procesów formowania się I Rzeczypospolitej. Zapewniło im to miejsce w ścisłej elicie władzy do 3. ćwierci XV w. oraz przynależność do szczytów senatorskiej elity państwa do r.1637. Najwybitniejszymi indywidualnościami wśród tych ostatnich - Spytkiem z Melsztyna i Janem z Tęczyna. Tęczyński w roku 1398 przejął władzę w stolicy, obejmując po Spytku starostwo krakowskie i wygrywając wyścig o kasztelanię krakowską. Tuż przed śmiercią królowej w r. 1399, wobec ustania legitymacji Jagiełły do tronu polskiego (dzierżył go jako mąż umierającej Jadwigi), Jan z Tęczyna został wicekrólem (namiestnikiem) z realną władzą w Polsce południowej i zapewne w ziemiach Sieradzkiej i Łęczyckiej. W okresie sprawowanej tej funkcji w latach 1399-1402 celem jego polityki było zachowanie unii z Litwą,  zaś jednym z istotnych posunięć do tego prowadzących - zainspirowanie małżeństwa Jagiełły z wnuczką Kazimierza Wielkiego Anną Cylejką, ponownie legitymizującego Litwina na polskim tronie. Zdominowali scenę polityczną dopiero w następnym pokoleniu, od ok. 1432/1433r. Swój pierwszy urząd kasztelański uzyskał też wówczas Jan z Tęczyna, wprowadzony do polityki przez ówczesnego przywódcę oligarchów, biskupa krakowskiego Zbigniewa Oleśnickiego. Ważna politycznie, choć niezbyt prestiżowa, funkcja opiekalnika krakowskiego w latach 1434-1438 przetarła młodemu Tęczyńskiemu drogę do szczytów władzy. W roku 1438 objął województwo krakowskie - drugi co do znaczenia urząd w państwie. Wraz z Oleśnickim przewodził oligarchom przez następne 30 lat, kolejno w okresie ich dominacji, wyprawy węgierskiej i bezkrólewia (1434-1447), a następnie w opozycji wobec Kazimierza Jagiellończyka.Istotnym elementem rodzinnej tradycji Tęczyńskich było podnoszenie pamięci  o przynależności do starożytnego rodu Toporów. 

Pierwsze wzmianki źródłowe o dobrach Tęczyńskich pochodzą z 1402r. Na mocy rozporządzenia kasztelana krakowskiego Jana z 1402r, i na mocy aktu o podziale dóbr z 1414r wymieniono przede wszystkim: zamek Tęczyn z wsiami Morawica, Wola Morawicka, Zalas, Rudno, Wola Nawojowa, Tęczyn- obecny Tęczynek, Góra- obecna Nowa Góra, Czyrmna- dzisiejsza Czerna, Brzezie, Nawojowa Góra, Miękinice - obecna Miękinia, Ostrężnica i wiele jeszcze innych posiadłości znajdujących się w majątku Tęczyńskich.  

Rodzina Tęczyńskich, owiana legendami od XVI w., budziła zainteresowanie już od czasów stanisławowskich. Sam król  Stanisław August Poniatowski odbył w 1787r. wyprawę z Krakowa do ruin zamku Tęczyn.  

Interesujący jest problem kulturowej i społecznej roli dworu Tęczyńskich oraz ich 'klienteli'. Grupa zwana tu 'klientelą honorową' była strukturą luźną i nie sformalizowaną, opartą na uznawanym autorytecie Tęczyńskich. Oparta ona była na "wymianie usług" w ramach feudalnego społeczeństwa. Owa "wymiana usług" wyrażała się we wzajemnych porękach sądowych, testacjach, pożyczkach. W zamian za protekcję i opiekę ze strony Tęczyńskich, klienci uświetniali osobę "seniora" poprzez udział w jego orszaku w czasie ceremonii państwowych, dworskich i prywatnych, na wiecach, w sądzie i w składzie jego chorągwi prywatnej podczas wojen. 

Z grupy klienteli "honorowej" Tęczyńscy rekrutowali też swoich urzędników i zarządców kluczy dóbr. Zidentyfikowana klientela "honorowa" najwybitniejszych przedstawicieli Tęczyńskich liczyła co najmniej kilkadziesiąt osób. Najznaczniejszą jej część tworzyli rodowcy i współherbownicy "seniora", pozostałą zaś - średnia i drobna szlachta różnych herbów.Do klienteli Tęczyńskich mogli też wchodzić przedstawiciele rodów (wspólnot herbowych), z których rekrutowali się możnowładcy rywalizujący z Tęczyńskimi na ogólnopolskiej scenie politycznej. Pomijając Toporów, w gronie klienteli można wyróżnić rodziny służące Tęczyńskim przez kilka pokoleń - na przykład Słąków z Rudki herbu Kopaszyna czy też Cianowskich herbu Turzyna. 

Dwór Tęczyńskich odgrywał zauważalną rolę kulturotwórczą, zaś w rodzinie doceniano rolę wykształcenia. W każdym pokoleniu co najmniej jeden przedstawiciel rodziny miał za sobą studia uniwersyteckie. Było to zjawisko wyjątkowe w środowiskach możnowładczych. Związki Tęczyńskich z uniwersytetem krakowskim miały charakter specjalny z uwagi na wybitną rolę odegraną przez namiestnika Jana z Tęczyna przy odnowieniu uczelni w latach 1399-1400. Trwały także później, poświadczane wpisami do 'Wypominków Uniwersyteckich' i bliskimi kontaktami profesury z dworem Tęczyńskich. Zachowało się nieco wiadomości o działalności fundacyjnej rodziny, zwłaszcza zaś jej linii rabsztyńskiej np. ufundowali w roku 1379 ołtarz Św.Andrzeja w katedrze krakowskiej.  

Na przełomie XIV i XV wieku krakowski Jan z Tęczyna był jednym z czterech najbogatszych możnowładców w skali całego państwa. Około 1405 r. jego dobra obejmowały 3 zamki, 2 miasta oraz 35 wsi, kopalnie ołowiu koło Nowej Góry i 2 dwory w Krakowie. Dobra te były wysoko dochodowe, bo położone w urodzajnych rejonach ziemi krakowskiej, proszowickiej i wiślickiej.Po przezwyciężeniu kryzysu rodziny posiadłości jej były dynamicznie rozbudowywane w drodze inwestycji, przejmowania tenut, wreszcie przez właściwą "politykę małżeńską". Szczególnie korzystne okazały się mariaże Andrzeja z Anną Dymitrówną z Góraja i Kraśnika czy Jana z Barbarą Lanckorońską z Brzezia. 

Do drugiej połowy XVI w. Tęczyńscy powiększyli swój stan posiadania w tradycyjnych kierunkach wytyczonych jeszcze przez kasztelna krakowskiego Jana, pomnażali posiadłości w Małopolsce właściwej i na Lubelszczyźnie oraz zdominowali całkowicie ziemię Chełmską i Bełską, przejmując na ćwierćwiecze niemal wszystkie tamtejsze starostwa. Powiększeniu uległy też parcele w Krakowie np. posiadali w okolicy uniwersytetu dwór przy ul. Św. Anny. 

W ostatnim okresie XV w. pozycja gospodarcza Tęczyńskich i Rebsztyńskich była większa niż ich wpływy polityczne. W senacie uzyskali Tęczyńscy szczebel kasztelanii Wojnickiej i Wiślickiej. Dopiero w czasach Jana Olbrachta Mikołaj z Tęczyna otrzymał ważne politycznie województwo i starostwa ruskie. Rodzinna tragedia lat 1497-1498 nie wyeliminowała Tęczyńskich z elity politycznej.Na najwyższe urzędy Tęczyńscy powrócili w czasach Aleksandra Jagiellończyka i Zygmunta Starego, gdy oligarchi magnacka zyskała duże wpływy na dworze. Powrót ten poświadczało obejmowanie przez Tęczyńskich licznych królewszczyzn od początku XVI w., w wyniku czego w 1.połowie tego stulecia całkowicie zdominowali ziemię Chełmską i Bełską. W roku 1527 otrzymali od cesarza Karola V tytuł hrabiów Cesarstwa wraz z udostojnionym herbem Topór, i wkrótce potem zaczęli regularnie używać tytułu hrabiowskiego.  

W sześciu pokoleniach Tęczyńskich w XIV i XVw. żyło 37 osób. 
 

Wykorzystano materiały z książki Janusza Kurtyki "Tęczyńscy"